<![CDATA[
<BODY LINK="#0000ff" VLINK="#800080">
<B><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman" SIZE=5 COLOR="#800000"><P ALIGN="CENTER">Μετα - Βυζαντινή Αγιογραφία</P>
</FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P ALIGN="CENTER">Μικρή αναφορά στην τέχνη της αγιογραφίας από την πτώση της Κωνσταντινούπολης μέχρι τους νεώτερους χρόνους.</B></FONT><FONT FACE="HellasArial"> </P>
<P ALIGN="CENTER"> </P>
</FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P ALIGN="JUSTIFY">Για την παρουσίαση αυτή σταχυολογήθηκαν εικόνες μόνο από αυτές που υπάρχουν στο διαδίκτυο και θα πρέπει να συγχωρεθεί ως εκ τούτου η απουσία κάποιων αντιπροσωπευτικών έργων και η μέτρια ανάλυση κάποιων άλλων. </P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Εστιάσαμε την προσοχή μας κυρίως στην τέχνη του ελληνικού χώρου κατά τους πρώτους αιώνες της τουρκοκρατίας, καθόσον για την εποχή αυτή η τεκμηρίωση είναι πλουσιότερη και πληρέστερη. Δεν λείπουν όμως οι αναφορές σε άλλες χώρες και όπου είναι δυνατό προτείνονται οι σχετικοί σύνδεσμοι. Ελπίζουμε πως με σταδιακές ανανεώσεις οι σελίδες μας θα καλύψουν σφαιρικότερα το θέμα τους.</P>
<I><U><P>Σύνδεσμοι:</P>
</I></U></FONT><P ALIGN="JUSTIFY"><IMG SRC="binary_tree.gif" WIDTH=30 HEIGHT=30><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> Στο κείμενο παραπέμπουμε σε αρκετές ελληνικές και ξένες ιστοσελίδες σχετικού περιεχομένου, τόσο σε αυτές που αποτελούν τις πηγές των εικόνων όσο και σε αυτές που μπορούν να χρησιμεύσουν για εμβάθυνση. Θα πρέπει πάντως να σημειώσουμε ότι ελάχιστες είναι διεθνώς οι σελίδες με ανάλογο αντικείμενο. Παρακάτω δίνουμε τις πιο ενδιαφέρουσες και περιεκτικές διευθύνσεις:</P>
</FONT><P ALIGN="JUSTIFY">1. <A HREF="http://www.arxaiologia.gr/"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Περιοδικό Αρχαιολογία</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">. Στις σελίδες του παρουσιάζεται ολόκληρο το αφιέρωμα στην ελληνική ζωγραφική</P>
</FONT><P ALIGN="JUSTIFY">2. <A HREF="http://www.culture.gr/cgi-bin/showfr.cgi?2/1/http://www.culture.gr/2/"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Υπουργείο Πολιτισμού</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">. Η καλύτερη και πληρέστερη ελληνική παρουσία στο διαδίκτυο για θέματα πολιτιστικής κληρονομιάς. Μπορεί από εδώ κάποιος να εξερευνήσει τον </FONT><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/maps/hellas_gr.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">πολιτιστικό χάρτη της Ελλάδας</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">, να χρησιμοποιήσει τη </FONT><A HREF="http://www.culture.gr/6/66/index_gr.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">μηχανή αναζήτησης</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">, να ερευνήσει το </FONT><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/toc/katalog_gr.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">θεματικό κατάλογο μουσείων</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">, τον αλφαβητικό κατάλογο </FONT><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/toc/monums_gr.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">μνημείων</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> και </FONT><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/toc/arc_sites_gr.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">αρχαιολογικών χώρων</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">. Ιδιαίτερης προσοχής αξίζουν :</P><DIR>
<DIR>
<P ALIGN="JUSTIFY">Η παρουσίαση της έκθεσης</FONT> "<A HREF="http://www.culture.gr/2/21/218/index_gr.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Θησαυροί του Αγίου Όρους</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">", όπου περιέχονται και ο </FONT><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/218/g21800.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">πλήρης κατάλογος της έκθεσης</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">, η </FONT><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/218/g218c00.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">χρονολογική ταξινόμηση των εκθεμάτων</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> και μάλιστα οι </FONT><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/218/218ab/g218ab00.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">φορητές εικόνες</FONT></A>.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY"><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/214/21404m/g21404m1.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Βυζαντινό Μουσείο Αθηνών</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> και ιδαίτερα η έκθεση "</FONT><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/215/21505/215051/g21505119.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Ιεροτελεστία και πίστη</FONT></A>" </P>
<P ALIGN="JUSTIFY"><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/211/21101m/g211am03.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Μουσείο Κανελλοπούλου</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> στην Αθήνα</P>
</FONT><P ALIGN="JUSTIFY"><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/212/21211m/g212km02.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Βυζαντινό Μουσείο Καστοριάς</FONT></A></P>
<P ALIGN="JUSTIFY"><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/212/21208m/g212hm01.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Μουσείο Αντιβουνιώτισσας</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> στην Κέρκυρα</P>
</FONT><P ALIGN="JUSTIFY"><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/212/21213m/g212mm02.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Συλλογή Αγίας Αικατερίνης Σιναϊτών</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> στην Κρήτη</P>
</FONT><P ALIGN="JUSTIFY"><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/212/21213m/g212mm04.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Μουσείο Μονής Τοπλού</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> στην Κρήτη</P>
</FONT><P ALIGN="JUSTIFY"><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/212/21206m/g212fm01.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Μουσείο Ζακύνθου</FONT></A></P>
<P ALIGN="JUSTIFY"><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/212/21201m/g212am01.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Μουσείο Κυθήρων</FONT></A></P></DIR>
</DIR>
<P ALIGN="JUSTIFY">3. <A HREF="http://russianculture.about.com/culture/cultureeurope/russianculture/gi/dynamic/offsite.htm?site=http://www.novsu.ac.ru/novgorod/">Novgorod Icon Gallery</A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">, μια εξαιρετική συλλογή ρωσικών εικόνων. Γιά μια σύντομη αναδρομή στην ιστορία της ρωσικής τέχνης, μπορεί να ανατρέξει κανείς και στο αφιέρωμα </FONT><A HREF="http://russianculture.about.com/culture/russianculture/msubmenu1.htm">Russian Culture</A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> του About.com ή στο άρθρο </FONT><A HREF="http://www.britannica.com/bcom/eb/article/2/0,5716,115369+1,00.html">History of painting</A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> της Britannica.</P>
</FONT><P ALIGN="JUSTIFY">4. <A HREF="http://www.interrinet.bg/WebTourist/Bulgaria/Places/heritageEN.htm">Bulgarian Heritage</A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> Μιά βουλγαρική ιστοσελίδα μάλλον τουριστική αλλά με ενδιαφέρουσες και σπάνιες για το διαδίκτυο πληροφορίες και φωτογραφίες. Ειδικότερου ενδιαφέροντος το </FONT><A HREF="http://www.interrinet.bg/WebTourist/Bulgaria/Places/monasteries/monasteriesen.htm">Bulgarian Monasteries</A>.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">5. <A HREF="http://fp.thesalmons.org/lynn/wh-romania.html">Painted Churches of Northern Romania</A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> Από την UNESCO</P>
</FONT><P ALIGN="JUSTIFY">6. <A HREF="http://www.heritage.org.yu/mosaic3.htm">Serbian Heritage</A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> Από το σερβικό Ινστιτούτο Προστασίας και Διατήρησης Μνημείων Πολιτισμού</P>
</FONT><P ALIGN="JUSTIFY">7. <A HREF="http://www.ohrid.org.mk/eng/crkvi/crkvi.htm">Churches and monasteries in the region of Ohrid</A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> Από την πόλη της Αχρίδας</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">8. Για μια συστηματικότερη έρευνα πάνω στις βυζαντινές και μεταβυζαντινές σπουδές, όπως αυτές παρουσιάζονται στο διαδίκτυο, θα πρέπει κανείς να ξεκινήσει από σημεία όπως τα: </FONT><A HREF="http://www.bway.net/~halsall/byzantium.html">Byzantine Studies Page</A>, <A HREF="http://www.fordham.edu/halsall/medweb/links.htm">Byzantine and Medieval Links Index</A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> και </FONT><A HREF="http://www.greece.org/Romiosini/">History of Romiosini</A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">, ενώ υπάρχει και μηχανή αναζήτησης επ' ονόματι </FONT><A HREF="http://argos.evansville.edu/">Argos</A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">, εξειδικευμένη στην αρχαία και μεσαιωνική ιστορία.</P>
<I><U><P>Βιβλιογραφία:</I></U></FONT> </P>
<P ALIGN="JUSTIFY"><IMG SRC="books03.gif" WIDTH=34 HEIGHT=34><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Γιά μιά πληρέστερη εισαγωγή, διαβάστε:</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">1. Το άρθρο του Μανόλη Χατζιδάκη <I>"Η μεταβυζαντινή τέχνη (1453 - 1700) και η ακτινοβολία της" </I>στον.Ι΄ τόμο της <I>Ιστορίας του Ελληνικού Έθνους</I> (σ. 410 - 437). Εκδοτική Αθηνών, Αθήνα 1974.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">2. Στο αφιέρωμα <I>"Η Ελληνική Ζωγραφική: Βυζάντιο"</I> του περιοδικού <I>Αρχαιολογία</I> (τεύχος 56, Ιούλιος - Σεπτέμβριος 1995), το άρθρο <I>"Η μεταβυζαντινή ζωγραφική: Οι τοιχογραφίες, 15ος - 17ος αιώνας"</I> του Μίλτου Γαρίδη (σ. 21 - 38).</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">4. Τη συλλογή άρθρων <I>"Η βυζαντινή παράδοση μετά την άλωση της Κωνσταντινούπολης"</I>, ΜΙΕΤ, Αθήνα 1994.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">3. Κλασσικό είναι το βιβλίο του Α. Ξυγγόπουλου <I>"Σχεδίασμα ιστορίας της θρησκευτικής ζωγραφικής μετά την Άλωσιν"</I>. Αθήνα 1957.</P>
<P>5. Για επιμέρους θέματα ενδιαφέροντα και κατατοπιστικά είναι τα αφιερώματα της <I>"Κυριακάτικης Καθημερινής"</I></FONT>: </P><DIR>
<DIR>
<I><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P>"Καστοριά, η βυζαντινή αίγλη"</I></FONT>, 3/12/95.</P>
<I><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P>"Το Θείον Πάθος στη μεταβυζαντινή ζωγραφική"</I></FONT>, 12/4/98.</P>
<I><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P>"Η μεταβυζαντινή ζωγραφική στα νησιά του Ιονίου"</I></FONT>, 22/12/96</P></DIR>
</DIR>
<FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P>6. Αναλυτικότερη βιβλιογραφία παρουσιάζεται στη σχετική σελίδα της έκθεσης </FONT><A HREF="http://www.culture.gr/2/21/215/21505/215051/2150513/g21505119n.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">"Ιεροτελεστία και Πίστη</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">" του Βυζαντινού Μουσείου Αθηνών.</P>
</FONT><P> </P>
<B><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman" COLOR="#800000"><P ALIGN="JUSTIFY">Εισαγωγή</P>
</B></FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P ALIGN="JUSTIFY">Στην ιστορία της παγκόσμιας τέχνης, το κεφάλαιο "Βυζάντιο" κλείνει συνήθως με μια αναφορά στην τέχνη της εποχής των Παλαιολόγων, της τελευταίας με παραγωγή διεθνούς εμβέλειας και μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας. Η θρησκευτική τέχνη όμως της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας δεν έσβησε την άλλη μέρα της κατάκτησης της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς, το 1453. H τέχνη της αγιογραφίας ειδικότερα, θα επιζήσει για τα επόμενα πεντακόσια χρόνια. Σίγουρα δεν αποτελεί μουσειακό είδος ούτε στις</FONT> <FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">μέρες μας, όπως εύκολα διαπιστώνει κανείς αν επισκεφτεί τους ναούς, τα μοναστήρια αλλά και τις οικίες των περιοχών όπου ζούν χριστιανοί ορθόδοξοι. </P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Δεν θα υπάρξουν βέβαια ποτέ ξανά έργα μνημειώδη, μεγαλόπρεπα ψηφιδωτά σε ναούς στολισμένους με χρυσάφι. Ούτε χορηγοί αυτοκράτορες, ούτε πολιτιστικά κέντρα με την ακτινοβολία της Βασιλεύουσας ή έστω της Θεσσαλονίκης και του Μυστρά. Ακόμη και η ανακαίνιση των ναών είναι αμφισβητήσιμο δικαίωμα τους πρώτους αιώνες της τουρκοκρατίας. Οι πόλεμοι, η ένδεια, οι εξισλαμισμοί και η πειρατεία κλείνουν την εικόνα. Παρόλα αυτά, νέες σχολές και καλλιτεχνικές τάσεις θα εμφανιστούν στα δύσκολα αυτά χρόνια, και νέες λύσεις θα δοθούν στην πρόκληση της τέχνης που έρχεται από τη Δύση. Οι άμεσες άλλωστε καταβολές της νεότερης και σύγχρονης ορθόδοξης αγιογραφικής παράδοσης ανάγονται στα επιτεύγματα των χρόνων αυτών (16ος -18ος αι.).</FONT><B> </P>
</B><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P ALIGN="JUSTIFY">Στις κατακτημένες περιοχές, βασικοί χορηγοί παραμένουν οι μοναστηριακές κοινότητες, με σημαντικότερη αυτή του Αγίου Όρους, αλλά και τοπικοί χριστιανοί προύχοντες (άλλοτε συνεργάτες της κεντρικής εξουσίας και άλλοτε -αργότερα- πλούσιοι έμποροι). Εκτός της Οθωμανικής επικράτειας παραμένουν επίσης σημαντικές ορθόδοξες περιοχές. Στα νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου, και προπάντων στην Κρήτη, υπό βενετική κατοχή, θα εμφανιστεί η σημαντικότερη όσον αφορά την ποιότητα αλλά και τη διαχρονική σημασία καλλιτεχνική σχολή. Η Μολδαβία, ημιαυτόνομη, θα γνωρίσει την πρώτη της πολιτιστική άνθηση, ενώ η Ρωσία, που παραμένει πλέον το μόνο σημαντικό ανεξάρτητο ορθόδοξο χριστιανικό κράτος, όχι μόνο αναπτύσσει σταδιακά το δικό της καλλιτεχνικό ύφος αλλά και ενισχύει οικονομικά την καλλιτεχνική παραγωγή των υπόδουλων, στα πλαίσια μιας παλαιάς πολιτιστικής παράδοσης αλλά και μιας διεισδυτικής εξωτερικής πολιτικής.</P>
</FONT><B><FONT COLOR="#800000"><P ALIGN="JUSTIFY"> </P>
</FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman" COLOR="#800000"><P ALIGN="JUSTIFY">Τελευταία Μακεδονική Σχολή </P>
</B></FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P ALIGN="JUSTIFY">Οι τοιχογραφικές δραστηριότητες παρουσιάζουν κάποια ανάπαυλα στις πρώτες δεκαετίες του 15ου αιώνα και ουσιαστικά οι τεχνοτροπίες της εποχής των Παλαιολόγων συνεχίζουν να αναπαράγονται σε μια φθίνουσα ποιότητα. </P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Γύρω όμως στο 1480 ξεπροβάλλει ένα ανανεωτικό ρεύμα με αρκετή συνοχή από εργαστήρια ανώνυμων μετακινούμενων ζωγράφων. Πρόκειται για συνέχεια μιας ορισμένης ρεαλιστικής (αντικλασσικής) παράδοσης του 14ου αιώνα με ιταλικές επιδράσεις, και μια τάση προς την λαϊκή τέχνη. Το σχέδιο γίνεται περισσότερο εύκαμπτο, απαλύνεται η πτυχολογία, οι όγκοι αποδίδονται με πλατιές ελεύθερες πινελιές σε απλούς καθαρούς χρωματικούς τόνους. Οι φυσιογνωμίες είναι συνοπτικές αλλά χαρακτηριστικά εκφραστικές, ενώ τα αισθήματα αποδίδονται με στάσεις και χειρονομίες. Τονίζεται η γραφικότητα της φορεσιάς, εισάγονται αντικείμενα καθημερινής χρήσης και παρεμβάλλονται λαϊκά στοιχεία στην ιερή ιστορία.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Παλαιότερο χρονολογημένο δείγμα -και το πλέον αξιόλογο ποιοτικά- της νέας σχολής έχουμε στο Παλαιό Καθολικό της Μονής του Μεγάλου Μετεώρου (Μεταμόρφωσης), το 1483. Σημαντική εικονογραφική δραστηριότητα παρατηρείται και στην πόλη της Καστοριάς, όπου σε τέσσερις έως έξη εκκλησίες σώζονται τοιχογραφίες της εποχής. Κορυφαίας ποιότητας θεωρούνται αυτές του Αγ. Νικολάου της μοναχής Ευπραξίας (1486). Παλαιότερα έργα στην ίδια πόλη με συγγενή τεχνοτροπία (Αγ. Αθανάσιος του Μουζάκη, 1384/8), υποδηλώνουν μια άγνωστη σε μας μακρά εξέλιξη και τοποθετούν την Καστοριά ως το πιθανό κέντρο της σχολής αυτής (η πόλη κατακτήθηκε από τους Οθωμανούς το 1386).</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Αξιόλογα δείγματα σώζονται και σε όλη την υπόλοιπη Μακεδονία, η οποία την εποχή αυτή φαίνεται να παρουσιάζει καλλιτεχνική και οικονομική ενότητα, στη Μονή Τρεσκάνοβατς (Πρίλεπ, Ohrid, 1483-1490), στη Μονή Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου στο Poganovo στα σερβοβουλγαρικά σύνορα (~1500) και ακόμη στη Βουλγαρία στο νάρθηκα της </FONT><A HREF="http://www.interrinet.bg/WebTourist/Bulgaria/Places/monasteries/KremicovtsiEN.htm"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Μονής Κρεμικόφσκι</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> κοντά στη Σόφια (~1498). Στην τελευταία περίπτωση το τοπικό λαϊκό στοιχείο φαίνεται ιδιαίτερα τονισμένο.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Χορηγοί της εικονογραφικής δραστηριότητας σε αυτή την περίοδο, εκτός από τις μονές και τους ιερωμένους, είναι επίσης και χριστιανοί φεουδάρχες διαφόρων εθνικοτήτων, οι οποίοι γίνονται ανεκτοί και αξιοποιούνται από το νέο οθωμανικό καθεστώς στα πρώτα χρόνια μετά την κατάκτηση.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Η τροχιά του ενδιαφέροντος αυτού ρεύματος, που ονομάστηκε "Τελευταία Μακεδονική Σχολή", είναι σύντομη χρονικά και δεν ξεπερνά τα 25 με 30 χρόνια (~1480 - 1510). Φαίνεται να χάνεται γρήγορα χωρίς γνωστές επιδράσεις, με μιά σημαντική εξαίρεση: θέματα από το Παλαιό Καθολικό Μετεώρων μεταφέρονται στη Μολδαβία, πιθανόν από τους ίδιους μετακινούμενους καλλιτέχνες, στον Αγ. Γεώργιο του Χιρλάου, στον Αγ. Νικόλαο στο Ντοροχόϊ, στο B</FONT><FONT FACE="Arial Narrow Special G1">²</FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">ilesti (1493) και θα αφήσουν έντονη τη σφραγίδα τους στη μεγάλη </FONT><A HREF="http://fp.thesalmons.org/lynn/wh-romania.html"><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">μολδαβική ζωγραφική παράδοση</FONT></A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> του 16ου αιώνα. </P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Πιό ολοκληρωμένες μελέτες πάντως θα αποδείξουν ίσως στενότερες σχέσεις της μακεδονικής σχολής και με άλλα προγενέστερα και μεταγενέστερα καλλιτεχνικά ρεύματα στα τουρκοκρατούμενα Βαλκάνια. </P>
</FONT><B><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman" COLOR="#800000"><P>Η γένεση της Κρητικής Σχολής </P>
</B></FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P ALIGN="JUSTIFY">Τα νησιά του Αιγαίου παρέμειναν εκτός της τουρκικής επικράτειας για δύο ακόμη αιώνες, προκεχωρημένα φυλάκια των δυτικών χριστιανικών δυνάμεων της εποχής,. Το πιο σημαντικό από αυτά, η Κρήτη, υπό βενετική κυριαρχία έως το 1669, αποτέλεσε το κέντρο μιας τελευταίας, όχι ασήμαντης καλλιτεχνικής αναλαμπής. Στα αστικά κέντρα του Χάνδακα (σημερινό Ηράκλειο) και στα Χανιά, μια μικτή τάξη Ελλήνων και Βενετών αριστοκρατών, εμπόρων και τεχνιτών αναπτύσσεται, κάτω από μια ανάλγητη, πλην ρεαλιστική και θρησκευτικά αδιάφορη (για τα δεδομένα της εποχής) διοίκηση. </P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Ακόμη και πριν την άλωση της Bασιλεύουσας έρχονται από την Κωνσταντινούπολη και το Μωριά ρεύματα φυγάδων, ανάμεσά τους και πολλοί αξιόλογοι ζωγράφοι, οι οποίοι δίνουν μια τεράστια ώθηση στην μέχρι τότε επαρχιακή τέχνη του νησιού. Μόνο στον Χάνδακα, σύμφωνα με τα βενετικά αρχεία, ο αριθμός των γνωστών ζωγράφων για την περίοδο 1453 έως 152</FONT>6<FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> φθάνει το εκπληκτικό ύψος των 120 ονομάτων. Οι Κρήτες αγιογράφοι σύντομα στρέφονται αποκλειστικά στην κατασκευή μεγάλου αριθμού φορητών εικόνων για εξαγωγή. Παράγουν για μια εκτεταμένη από γεωγραφική, θρησκευτική και εθνική άποψη πελατεία, με διαφορετικές καλαισθητικές προτιμήσεις, και αναπτύσσουν την επαγγελματική ικανότητα να ασκούν τη ζωγραφική με πολλές διαφορετικές τεχνοτροπίες, ανάλογα με τις επιθυμίες του πελάτη.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Παρόλο τον προφανή εκλεκτισμό, πριν από τα τέλη του 15ου αιώνα η κρητική τέχνη θα καταλήξει σε συγκεκριμένους εικονογραφικούς και αισθητικούς κανόνες, τουλάχιστον όσον αφορά τα έργα που παραμένουν πιστά στην ορθόδοξη παράδοση, οι οποίοι θα κυριαρχήσουν στον 16ο και 17ο αιώνα. Έχοντας τις ρίζες της στην Κωνσταντινούπολη, συνιστά ένα κίνημα επιστροφής κατ΄ αρχήν στις αντι-κλασσικές βυζαντινές παραδόσεις. Παράλληλα αποτελεί και την τελευταία συνειδητή και καλλιτεχνικά αξιόλογη προσπάθεια να ενσωματωθούν μεν κάποια από τα επιτεύγματα της δυτικής τέχνης στο παραδοσιακό πλαίσιο, χωρίς όμως να φαίνεται ότι παραβιάζεται η βυζαντινή παράδοση. Ίσως εκεί να βρίσκεται και η όποια αδυναμία της.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Από τους αξιόλογους ζωγράφους της πρώτης αυτής περιόδου αναφέρουμε τον Ανδρέα Ρίτζο (+ περίπου 1492), τον Ανδρέα Παβία (+ μετά το 1504) και τον Νικόλαο Τζαφούρη (+ πριν το 1501).</P>
</FONT><P ALIGN="JUSTIFY"> </P>
<B><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman" COLOR="#800000"><P ALIGN="JUSTIFY">Οι τοιχογραφίες του Θεοφάνη</P>
</B></FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P ALIGN="JUSTIFY">Αποτέλεσε παλαιά παράδοση τα σημαντικά μοναστήρια της ηπειρωτικής Ελλάδας να επιλέγουν τους άριστους καλλιτέχνες για τη διακόσμησή τους. Το β΄ τέταρτο του 16ου αιώνα θα απευθυνθούν στους ήδη φημισμένους ζωγράφους της Κρήτης, οι οποίοι θα αναπτύξουν αυτή την περίοδο ένα πλήρες εικονογραφικό πρόγραμμα για την διακόσμηση ναών, προσαρμόζοντας την τεχνική των φορητών εικόνων στις απαιτήσεις της εντοίχειας μνημειακής ζωγραφικής.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Ο πρώτος Κρητικός που θα κληθεί να τοιχογραφήσει στα Μετέωρα, τη μονή του Αγίου Νικολάου του Αναπαυσά το 1527, θα είναι ο Θεοφάνης Στρελίτζας, ο επιλεγόμενος Μπαθάς (+ 1559). Μετά 8 χρόνια θα συναντήσουμε το Θεοφάνη μοναχό στη μονή της Λαύρας στο Άγιο Όρος, όπου ζωγραφίζει (1535) το καθολικό της μονής με τέτοιο τρόπο, ώστε υπήρξε υπόδειγμα για τους μεταγενέστερους. Εκεί διαμορφώνονται οι κανόνες και οι αισθητικές αρχές της κρητικής Σχολής στην τοιχογραφία. </P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Η κρητική τέχνη επιστρέφει στα παλαιολόγεια υποδείγματα του 14ου αιώνα, αλλά σε αυτά επιβάλλει μια πιο οργανωμένη συγκρότηση και αφαιρεί το λυρικό στοιχείο. Μεγάλοι κύκλοι αναπτύσσονται με ισορροπημένες, ρυθμικά οργανωμένες και λιγόλογες αυστηρές συνθέσεις. Χαρακτηριστικός είναι ο κλασσικίζων μνημειακός χαρακτήρας των μεμονωμένων όρθιων μορφών</FONT>,<FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> σε σκούρο ουδέτερο κάμπο. Η πτυχολογία είναι σκληρή, αλλά χρωματικά μάλλον πλούσια. Τις κορμοστασιές, τις στάσεις και τις χειρονομίες εμπνέει αρχοντική ευγένεια. Το πλάσιμο, διαφορετικό για πρόσωπα διαφόρων ηλικιών, συχνά με συγκεκριμένα προσωπικά στοιχεία, όπου δεν λείπουν οι πλάγιες ματιές προς τον θεατή, υποδηλώνει ιταλικές επιδράσεις. Ο φωτισμός είναι εσωτερικός και απόκοσμος, χωρίς συγκεκριμένη φωτιστική πηγή. Ξένες επιδράσεις, υστερογοτθικές και αναγεννησιακές, φαίνονται στις δευτερεύουσες συνθέσεις</FONT>,<FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"> ενώ σαφής και συνεχής είναι η προσπάθεια ένταξης και προσαρμογής των καινούργιων αυτών στοιχείων στις αισθητικές αρχές της ορθόδοξης παράδοσης. Η διατύπωση του χώρου είναι συμβατική, χωρίς προφανή λάθη αλλά και χωρίς ιδιαίτερη φροντίδα για την απόδοση του βάθους. Οι ήρεμες σκηνές με τις άψογες δογματικά και καθιερωμένες σχέσεις προσώπων, κτιρίων και τοπίων εκφράζουν απαρασάλευτη αλήθεια, κάτι που προσδίδει στην τέχνη αυτή χαρακτήρα κλασσικό.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Ο Θεοφάνης, οι γιοί του Συμεών και Νεόφυτος, και κρητικοί μαθητές του όπως ο Τζώρτζης, θα τοιχογραφήσουν επίσης στο Άγιο Όρος το καθολικό και την τράπεζα της μονής Σταυρονικήτα (1545 - 1546), το καθολικό της μονής Κουτλουμουσίου (1540), την τράπεζα της μονής Φιλοθέου (1540), το καθολικό της μονής Διονυσίου (1547), τα καθολικά των μονών Δοχειαρίου (1568) και Ιβήρων. Ακόμη, στα Μετέωρα, τη μονή Μεταμόρφωσης (1552), τη μονή Μεγάλων Πυλών (Δουσίκου, 1557), τη μονή Ρουσάνου (1560) και τη μητρόπολη της Καλαμπάκας. Μια σειρά επίσης από φορητές εικόνες σε διάφορα μοναστήρια της</FONT> <FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">Ελλάδας αποδίδονται στο Θεοφάνη και τους μαθητές του.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Η κρητική ζωγραφική προτιμήθηκε και ευνοήθηκε από την ανώτατη ιεραρχία της εκκλησίας και επιβλήθηκε σχεδόν ως μια επίσημη μορφή ορθόδοξης τέχνης σε πολλές ελλαδικές περιοχές, ιδίως στα μοναστήρια. Διαδίδεται στη Μακεδονία, τη Μολδαβία, τη Βλαχία, ακόμη και στη Γεωργία, όπου συγχωνεύεται με παλαιότερες σχολές και τοπικές παραδόσεις. Σταδιακά και προς το τέλος του 16ου αιώνα αρχίζει να επαναλαμβάνεται άκριτα, χωρίς πρωτοτυπίες και δημιουργικότητα.</P>
</FONT><B><FONT COLOR="#800000"><P ALIGN="JUSTIFY"> </P>
</FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman" COLOR="#800000"><P ALIGN="JUSTIFY">Σχολή της βορειοδυτικής Ελλάδας</P>
</B></FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P ALIGN="JUSTIFY">Η Κρητική Σχολή δεν μονοπωλεί εν τούτοις την αγιογραφική δραστηριότητα της εποχής. Σε περιοχές της βορειοδυτικής Ελλάδας αναπτύσσεται μια παράλληλη "κοσμική" καλλιτεχνική τάση, με περισσότερη ζωντάνια, κίνηση και χρώμα, ανοιχτή σε δυτικές (υστερογοτθικές) επιδράσεις, χρηματοδοτούμενη συχνά από ντόπιους άρχοντες. Φαίνεται να έχει κάποια σχέση συνέχειας με την "Τελευταία Μακεδονική Σχολή" του τέλους του 15ου αιώνα. </P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Το θεματολόγιό της συχνά είναι αρκετά πρωτότυπο και με κάποιο ιδεολογικό περιεχόμενο εθνικού και θρησκευτικού χαρακτήρα, αφού κάποτε βλέπουμε να παρουσιάζονται νεομάρτυρες, άνθρωποι δηλαδή που μαρτύρησαν για την πίστη τους πριν λίγα μόνο χρόνια, ενώ π.χ. στις τοιχογραφίες της Μονής Αγίου Νικολάου των Φιλανθρωπινών (τρεις φάσεις, 1530, 1542 και 1560), στο νησί των Ιωαννίνων, ανάμεσα στους διώκτες του Αγίου Στεφάνου του Νέου Ομολογητού παρουσιάζονται και δυτικοί ιππότες με πανοπλίες. Στο ίδιο κλίμα ανήκει το καθολικό της μονής Ντιλίου (1543) και της Μονής Ελεούσης, πάλι στο νησί των Ιωαννίνων. </P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Η τρίτη ζωγραφική φάση στη μονή Φιλανθρωπινών συνδέεται με τους Θηβαίους αγιογράφους Φράγκο και Γεώργιο Κονταρή, στους οποίους αποδίδεται επίσης ο νάρθηκας της Μονής Βαρλαάμ στα Μετέωρα. Ο πλέον αξιόλογος όμως καλλιτέχνης της σχολής αυτής, επίσης Θηβαίος, είναι ο Φράγκος Κατελάνος, στον οποίο αποδίδεται η διακόσμηση του καθολικού της Μονής Βαρλαάμ στα Μετέωρα (1548), το παρεκκλήσι του Αγίου Νικολάου στο καθολικό της Μεγάλης Λαύρας στο Άγιο Όρος (1560), τμήμα ίσως της δικόσμησης της Μονής Φιλανθρωπινών, της Μονής Αγίου Νικάνορος κοντά στα Γρεβενά και της Παναγίας της Ρασσιώτισσας στην Καστοριά.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Στα έργα του Κατελάνου ένα πλήθος κινούμενων προσώπων και η συσσώρευση αρχιτεκτονημάτων δημιουργούν την αίσθηση του πυκνού και ταραχώδους περιβάλλοντος. Κυριαρχούν τα λαμπρά χρώματα, ιδιαίτερα το κόκκινο, και η εναλλαγή φωτός - σκιάς. Αξιοποιεί τη καλή γνώση της σύγχρονής του ιταλικής ζωγραφικής χωρίς να το κρύβει, αλλά και χωρίς να υιοθετεί ιδιαίτερα τα θέματά της. Συνολικά εκφράζει μια ροπή προς το μπαρόκ.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Η Σχολή της βορειοδυτικής Ελλάδας θα επηρεάσει βαθειά τους ζωγράφους στον ελλαδικό και το βαλκανικό χώρο για όλο το 16ο (Άγιος Γεώργιος στο Μπάνιανι -1549- κοντά στα Σκόπια, Άγιος Ζαχαρίας στην Καστοριά, Μονή Αγίου Ιωάννου Γαλατάκη -1566- στην Εύβοια) και ακόμη τον 17ο αιώνα (Μονή Αγίου Γεωργίου Αρμά -1637- στην Εύβοια), συχνά παράλληλα με την Κρητική Σχολή. Σε πολλές περιπτώσεις στο μέλλον οι δύο σχολές θα συνυπάρχουν στην ίδια σύνθεση.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Τέλος, πέρα από κύρια ρεύματα, αναφέρουμε το ζωγράφο Ονούφριο, καλλιτέχνη με προσωπικό ύφος. Μπορεί να θεωρηθεί δημιουργός σχολής στην Κεντρική Αλβανία και Δυτική Μακεδονία, στην περιοχή δηλαδή της Αρχιεπισκοπής Αχρίδας (Αγιοι Απόστολοι Καστοριάς - 1547, Αγία Παρασκευή Valsch - 1544).</P>
</FONT><B><FONT COLOR="#800000"><P ALIGN="JUSTIFY"> </P>
</FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman" COLOR="#800000"><P ALIGN="JUSTIFY">Κρητικές φορητές εικόνες</P>
</B></FONT><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman"><P ALIGN="JUSTIFY">Την ίδια εποχή η παραγωγή φορητών εικόνων συνεχίζεται στην Κρήτη, σε διαρκή αλληλεπίδραση τόσο με τα έργα των Κρητικών που τοιχογραφούν τις μονές της Ελλάδας, όσο και με τη ιταλική τέχνη μέσω Βενετίας (κοινότητα Ελλήνων ορθοδόξων συστάθηκε εκεί ήδη από το 149</FONT>8<FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">). Σημάδι αναγεννησιακής επίδρασης είναι η άνοδος της κοινωνικής θέσης αλλά και του μορφωτικού επιπέδου των καλλιτεχνών, ανάμεσα στους οποίους πλέον όσοι ξεχωρίζουν υπογράφουν τα έργα τους με υπερηφάνεια, όπως ο Μιχαήλ Δαμασκηνός ως "ποίημα Μ. Δ." ή ο (μετέπειτα γνωστός ως) Ελ Γκρέκο ως "Δομήνικος Θεοτοκόπουλος ο Δείξας". Εν τούτοις, δεν πρόκειται ακόμη στην πλειοψηφία για μεμονωμένα άτομα, αλλά για μια καλά οργανωμένη επαγγελματική ομάδα, όπου μέσα από τις οικογένειες η τεχνική περνά από τον πατέρα στον γιό. Τέτοιες διάσημες οικογένειες ζωγράφων ήταν αυτή του Θεοφάνη Στρελίτζα, αλλά και των Κλότζα, Ρίτζου, Λαμπάρδου, Τζάνε, Μόσκων κ.α.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Περίφημος υπήρξε στην εποχή του ο Μιχαήλ Δαμασκηνός (μνείες 1570 - 1591), ο οποίος ανάπτυξε σε μεγάλο βαθμό την ικανότητα νε εργάζεται σε διάφορες τεχνοτροπίες, ώστε να μπορεί να εκτελεί εξαίρετες εικόνες σε όλη την κλίμακα, από την άψογη βυζαντινή ως την απερίφραστα ιταλική. Άλλωστε δούλεψε στην Βενετία για την διακόσμηση με εικόνες της εκεί εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου των Ελλήνων. Θα ανοίξει έτσι νέους δρόμους για τον συγκερασμό της παραδοσιακής ορθόδοξης με την σύγχρονη δυτική τέχνη, και θα βρεί πολλούς μιμητές.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Επίσης σημαντικός υπήρξε ο Γεώργιος Κλότζας (μνείες 1562 - 1609), ιδιαίτερα ικανός στη μικρογράφηση κωδίκων, αλλά και τη δημιουργία τριπτύχων, πάλι με τα χαρακτηριστικά μικρογραφίας. Το ύφος του είναι προσωπικό και συνδέεται μάλλον με το μανιερισμό της εποχής παρά με την παράδοση, και πρέπει να εκφράζει την καλαισθησία των λογιώτερων κύκλων της νήσου, που έχουν άμεσες επαφές με την βενετική παιδεία. Εικάζεται πως ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος μαθήτευσε στο εργαστήρι του Κλότζα, και ήταν ήδη διάσημος στην περιοχή πριν την οριστική αναχώρησή του για την Ιταλία (1567)</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Θα αναφέρουμε επίσης τους λίγο μεταγενέστερους (αρχές 17ου αι.) ζωγράφους Ιερεμία Παλλαδά, Εμμανουήλ Λαμπάρδο (πιθανόν δύο με το ίδιο όνομα), και Άγγελο, όλοι περισσότερο συντηρητικοί στις επιλογές τους όσον αφορά την αφομοίωση της δυτικής τέχνης. Ο δικαιολογημένης φήμης μάλιστα ζωγράφος Άγγελος, γυρίζει τόσο πίσω στα πρότυπα της πρώτης εποχής της κρητικής σχολής, ώστε συχνά αμφισβητείται η χρονολόγηση των έργων του. Πρόκειται προφανώς για μια τάση επιστροφής στις παραδόσεις που επικράτησε στον ελληνικό κόσμο της εποχής, συνηθισμένο φαινόμενο παλινδρόμησης, θα σχολιάζαμε, που εκφράζει τη διάθεση να αφομοιωθούν τα επιτεύγματα της δύσης χωρίς να χαθεί η ορθόδοξη ταυτότητα.</P>
<P ALIGN="JUSTIFY">Ο Χάνδακας θα κατακτηθεί από τους Τούρκους το 1669, και αυτό θα σημάνει το τέλος της πνευματικής άνθησης για την Κρήτη. Οι τελευταίοι αξιόλογοι καλλιτέχνες, όπως ο Εμμανουήλ Τζάνες (1610 - 1690), ο Θεόδωρος Πουλάκης (1622 - 1692) και ο επονομαζόμενος Βίκτωρ, συνεχιστές της τελευταίας κρητικής συντηρητικής τάσης με επιρροές δανεισμένες από το μπαρόκ της εποχής, θα ζήσουν τα τελευταία τους χρόνια ως</FONT> <FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">πρόσφυγες στην Βενετία και στα Επτάνησα.</P>
</FONT><P ALIGN="JUSTIFY"> </P>
<P ALIGN="CENTER"><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12><IMG SRC="bd21295_.gif" WIDTH=15 HEIGHT=12></P>
<P ALIGN="CENTER">e-mail: <A HREF="mailto:xenitis@yebo.co.za">xenitis@yebo.co.za </A></P>
<P ALIGN="CENTER"><A HREF="http://members.xoom.com/xenitis/">Xenitis On Line</A><FONT FACE="Times New Roman,Times New Roman">: η home page μας με επιλεγμένους συνδέσμους για την Ελλάδα, τη Ν. Αφρική και όλο τον κόσμο.</P></FONT></BODY>
]]>